3 sierpnia 1921 r. Józef Piłsudski jedyny raz w przyjechał do Góry Kalwarii. W niedzielę obchody rocznicowe.

Choć podczas Bitwy Warszawskiej (sierpień ‘1920) Góra Kalwaria znajdowała się poza frontem, to tu, na nadwiślańskich błoniach, odbyła się dekoracja orderami i krzyżami Virtuti Militari 133 kawalerzystów konnych z 14 dywizjonów oraz 4 baterii z czterech dywizjonów. Uroczystość zorganizował ówczesny dowódca artylerii konnej ppłk. Leon Dunin-Wolski.

Potyczka przy przeprawie

Dywizjony artylerii konnej to polski pomysł. Bardzo mobilne jednostki potrafiły szybko przemieszczać się wraz z bateriami lekkich dział ciągniętych przez sześć koni każde. Miały głównie za zadanie osłonę kawalerzystów podczas bitew. Tuż po rozpoczęciu wojny polsko-bolszewickiej, w 1919 r., w Górze Kalwarii sformowano kilka dywizjonów: 5., 6., pierwszą i drugą baterię 9. dywizjonu i 14. Stąd wyruszyły na pełne potyczek szlaki bojowe.

W Górze Kalwarii, na nadwiślańskich błoniach, począwszy od czerwca 1920 r. ćwiczył także warszawski 1. Dywizjon Artylerii Konnej im. Józefa Bema.

Gdy decydowały się losy Europy i niepodległości Polski, Góra Kalwaria była poza obszarem działań mających na celu obronę Warszawy. W mieście, w obecnym Domu Pomocy Społecznej, zorganizowano szpital, w którym przygotowano łóżka do udzielana pierwszej pomocy rannym żołnierzom (później mieli być oni transportowani kolejką wąskotorową do szpitali w stolicy).

Na wysokości istniejącego obecnie mostu kolejowego w lipcu i sierpniu 1920 r. planowano budowę przeprawy pontonowej. Z pomocą okolicznych mieszkańców udało się jednak tylko utworzyć przyczółki. Były one świadkiem potyczki 16 sierpnia 1920 r.

Tego dnia na prawym brzegu Wisły, w okolicach Glinek i Kępy Pijarskiej, przeważające siły bolszewików stanowiące część bardzo rozciągniętej tzw. Grupy Mozyrskiej, zaatakowały polską załogę broniącą przyczółku niedoszłego mostu. Po trzygodzinnej walce nasi żołnierze wycofali się na lewy brzeg Wisły. Przeprawę zapewniły im dwa promy. Bolszewicy pozostali za rzeką.

Kwiaty i chorągiewki

Gdy ucichł już huk armat, opadł kurz na polach bitew, nadszedł czas na uhonorowanie ofiarności żołnierzy. Jak wspominał przed laty st. ogn. Jan Kęsik, Kawaler Orderu Virtuti Militari z 1. Dywizjonu Artylerii Konnej, marszałek Piłsudski wjechał do Góry Kalwarii na czele szwadronów konnych od strony Piaseczna. Witała go ludność stojąca wzdłuż ulic: Pijarskiej, Szpitalnej i Senatorskiej (obecnie ks. Zygmunta Sajny). Przygotowując się do wizyty naczelnego wodza Armii Polskiej, władze miasta – pomimo wakacji – zaangażowały licznych uczniów Szkoły Podstawowej nr 1 do porządkowania skarpy wiślanej.

Burmistrz, duchowieństwo Kościoła rzymskokatolickiego i wyznania mojżeszowego, a także przewidziani do odznaczenia kawalerzyści powitali marszałka na placu, na którym obecnie stoi remiza strażacka i kino Uciecha. Stąd większość zebranych udała się ul. św. Antoniego na błonia, a Józef Piłsudski, w towarzystwie duchownych i władz, zszedł schodkami po skarpie i groblą dotarł do miejsca uroczystości. Na skarpie pozostał tylko adiutant z koniem Piłsudskiego w otoczeniu młodzieży, która śpiewała i trzymała w rękach chorągiewki i kwiaty.

Oczy pełne łez

Na rozległej nadwiślańskiej łące zebrała się ludność z Góry Kalwarii i okolic. Uroczystości wojskowe poprzedziło nabożeństwo. Oddano salut armatni.

A oto jak tamte chwile relacjonował Walenty Zieliński w „Kurierze Warszawskim”: „Wódz Naczelny ze świtą idzie do wyrównanego na błoniu długiego szeregu bohaterów, którym piersi krzyżem wojskowym za chwile zdobić będzie. Za Wodzem i świtą odrzyna się od spalonej żółtej trawy pola, ciemna plama odświętnie przybranej publiczności, wśród której, jak jasne kwiaty, mienią się białe i kolorowe sukienki dziewcząt. W dali jakby czyhając już na pozycji widnieją przygotowane do defilady dzielne baterie. Z pod krzaczastych brwi objął Wódz wzrokiem bohaterski szereg i zaczął czytać długą listę nagrodzonych. [...] Podchodzi Wódz do szeregu tych, których rodziny przyjmują odznakę za poległych. [...] Bierze ją również generał Leśniewski za swego poległego syna. I moment najbardziej wzruszający: matka staruszka stoi w szeregu, w żałobne odziana szaty, po twarzy kroplice łzy jej płyną, a obok jak biała gołąbka przytula się do jej żałoby córeczka – sierota po poległym, przytula się pełnymi łez oczami”.

„Wodzowi ręka zadrżała. Doręczył krzyż. Uścisnął szczerze, po żołniersku dłoń staruszki i dziecko w jasną główkę pocałował [...]” – opisuje dziennikarz.

Na zakończenie odbyła się defilada, którą Józef Piłsudski i lokalni oficjele przyjęli z prowizorycznie zbitej trybuny.
W następnych latach okresu międzywojennego 3 sierpnia był obchodzony jako święto artylerii konnej. W 10 lat po uroczystości kawalerzyści ufundowali obelisk na błoniach. Przez lata był on celem wycieczek młodzieży, lokalnej społeczności i wojskowych. W okresie stalinizmu, jesienią 1951 r., pomnik został zniszczony i zakopany obok miejsca, w którym stał. Na nowo umieszczono go na cokole 11 czerwca 1989 r.

Za pomoc w napisaniu artykułu dziękuję pułkownikowi w stanie spoczynku Jerzemu Włosińskiemu

Piotr Chmielewski
Gazeta "Nad Wisłą"


W najbliższą niedzielę zostaną zorganizowane obchody 90. rocznicy uroczystości, które odbyły się w Górze Kalwarii z udziałem marszałka Józefa Piłsudskiego.

W programie:

12.45 – msza św.,
13.45 – przemarsz pod pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego,
13.50 – oficjalne uroczystości przy pomniku,
14.20 – przemarsz na plac manewrowy byłej jednostki wojskowej,
14.35 – inscenizacja wydarzeń z 3 sierpnia 1921 r.,
15.15 – pokaz musztry w wykonaniu Szwadronu Kawalerii Wojska Polskiego,
16.00 – koncert Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego.
Imprezie towarzyszyć będą atrakcje dla dzieci (od 15.25) oraz pokaz tresury psów policyjnych (o 15.20).